Spomenik neznanom junaku na Avali

Žrnov ili Žrnovan je bio srednjovekovna tvrðava smeštena na najvišem vrhu Avale (511m nmv.). Na vrhu su još Rimljani podigli utvrdu, a kasnije su Srbi tu sazidali tvrðavu, koju su potom Osmanlije proširile i ojaèale za potrebe napada na Beograd. U gradu je prema legendi stolovao, u pesmama opevani, Porèa od Avale. Najstarije utvrđenje na vrhu Avale podigli su Rimljani da kontrolisali prilaz Singidunumu, ali i da bi zaštitili svoje rudnike koje su imali na obroncima Avale stotinak metara ispod samog vrha. Na mestu nekadašnje rimske utvrde, podigli su Srbi u srednjem veku utvrđenje koje Osmanlije zauzimaju 1442. godine, ojačavši mu tada istočni i južni deo bedema. Međutim već 1444. godine bivaju primorani segedinskim primirijem na obnovu srpske despotovine i vraćanje utvrda Srbima. Među vraćenim gradovima pored Golupca, Kruševca i Novog Brda, našao se i Žrnov. Posle smrti Janoša Hunjadija i Đurđa Smederevca 1456. godine Osmanlije ponovo kreću na Srbiju i 1458. godine zauzimaju Žrnov u pokušaju da osvoje Beograd, što im ne polazi za rukom. Posle toga Hodi paša proširuje tvrđavu dodatnim bedemom i suvim šancem stvorivši od Žrnova tvrđavu za uznemiravanje Beograda koji se nalazio u mađarskim rukama. Od ove uloge tvrđave odnosno imena Havala,što znači smetnja, koji su mu Osmanlije nadenule cela planina je dobila ime Avala. Mađari su 1515. godine pokušali da zauzmu Žrnov uz pomoć artiljerije,ali se taj njihov pokušaj okončao potpunim porazom i gubitkom teške artiljerije. Sa padom Beograda 1521. godine Žrnov počinje da gubi svoj strateški značaj.

Ne zna se do kada se tačno u Žrnovu nalazila vojna posada, ali se pretpostavlja da je utvrda napuštena u XVIII veku od kada je prepuštena zubu vremena. Dosta dobro očuvani ostaci grada su 1934. godine dignuti u vazduh da bi se na vrhu Avale podigao spomenik vojnicima poginulim u Prvom svetskom ratu. Kompleks spomenika Neznanom Junaku podignut je po nacrtima najvećeg vajara kraljevine Jugoslavije Ivana Meštrovića. Ideja o podizanju spomenika Neznanom junaku javila se gotovo istovremeno u većini savezničkih zemalja, posle Prvog svetskog rata, kao opšta potreba za izražavanjem zahvalnosti ratnicima koji su poginuli za slobodu. Na Avali su 1922. seljaci iz okolnih sela podigli skroman spomenik u vidu kamenog krsta na mestu groba nepoznatog ratnika.

Spomenik je sagraðen izmeðu 1934. i 1938. na mestu nekadašnje srednjevekovne tvrðave Žrnov. Za izgradnju je iskorišæeno 8000 m3 crnog jablanièkog mermera. Graðevina je projektovana u neoklasiènom stilu u formi grèkog hrama. Kao inspiraciju Meštroviæ je koristio grobnicu Kira II u Pasargadu u Persiji. Grob leži na pet uspravnih blokova granita i okružen je karijatidama koje nose krov. Ovih osam skulptura simbolizuju majke vojnika i narode i regije Kraljevine Jugoslavije. To su: Šumadinka, Panonka-Vojvoðanka, Crnogorka, Kosovka, Dalmatinka, Zagorka, Slovenkinja i Makedonka. Predsednik Srbije ovde, na praznik Dana državnosti Srbije, 15. februara, odaje poèast svim srpskim vojnicima poginulim u ratovima.

Ukupni troškovi koje je podneo investitor za izgradnju spomenika-mauzoleja na Avali iznosili su globalno tadašnjih 25 miliona dinara. Ovim iznosom obuhvaæeni su svi troškovi oko izgradnje spomenika, odnosno, nabavka potrebnog materijala, mašina, alata i pribora (ukoliko nije bio uzet od vojske), transport železnicom, obrada kamena na vrhu Avale i njegovo ugraðivanje, ureðenje terena, sadnja drveæa, ureðenje staza, elektroinstalacije, vodovod, kanalizacija, nagrada Meštroviæu, dnevnice oficirima, poboljšanje ishrane vojske, plaæanje radnika iz graðanstva i troškovi oko obrade karijatida u Splitu. Celokupna izgradnja koštala je 22 miliona dinara (ondašnjih) od èega je samo Meštroviæev honorar iznosio 3 miliona dinara!!! Najveæa ušteda na izgradnji ovog objekta je postignuta zahvaljujuæi korišæenju vojne radne snage i organizacije, ako se zna da je ponuda za izvoðenje radova graðevinskih preduzimaèa, koja se odnosila iskljuèivo na izgradnju spomenika bez nabavke kamena i bez radova na ureðenju, iznosila 45miliona dinara.